BLOG PORADNI JĘZYKOWEJ
RSS
niedziela, 14 stycznia 2018

Jestem tłumaczką dialogów filmowych i uprzejmie proszę o pomoc w następującej kwestii: w filmie, który tłumaczę pojawia się auto monster truck. Oficjalnie nie ma polskiego odpowiednika tej nazwy, ale na potrzeby małego widza (bajka dla dzieci) tłumaczę to jako auto potwór. Proszę o poradę odnośnie pisowni -  "Autopotwór", "Auto-potwór" czy "Auto potwór"? Kaja S.

Poprawna wersja zapisu to auto potwór. Nie mówimy tu bowiem o czymś, co jest i autem, i potworem, lecz o aucie, które jest jak potwór. Sformułowanie to składa się więc z członów nierównorzędnych (potwór jest określeniem auta). Zestawienia takie zapisujemy rozdzielnie.(Rafał Sidorowicz)

***

Moje pytanie dotyczy formy "bosy". Opisując postać na obrazie, zastanawiałam się nad ujęciem: "jest bosy" czy "jest boso" ? Patrycja W.

Obie formy są poprawne. Pierwsza jest przymiotnikiem określającym cechę podmiotu, druga jest przysłówkiem określającym czynność (być boso). (Ewa Kołodziejek)

***

Czy w poniższych zdaniach czasowniki są użyte zgodnie z zasadami języka polskiego, tzn. czy można zastosować je w odniesieniu do rzeczy?
"Komputer/system  zapewnia/oferuje/gwarantuje wysoką wydajność". "Komputer/system/usługa pozwala zwiększyć wydajność." Dariusz C.

W podanych zdaniach można użyć czasowników zapewniać, gwarantować i pozwalać, bo można je odnosić do rzeczy i zjawisk. Niepoprawne jest tu użycie oferować, bo czasownik ten odnosi się do ludzi (ktoś oferuje coś komuś). (Rafał Sidorowicz)

***

Proszę o informację, jak odmieniać nazwy miast serbskich: Kać, Šabac, Kruševac. Kłopot mam przede wszystkim z pierwszą nazwą, bo pozostałe dwie odmieniają się  chyba wedlug wzoru: Kruševac, Kruševacu, Kruševacowi? Czy jednak należy pisać: mieszkam w Kaciu, wyjechałem z Kacia/-u? Czy naprawdę nie można zostawić tej nazwy w formie nieodmiennej? Anna Ś.

Można pozostawić nazwę w nieodmienionej formie, wystarczy poprzedzić ją jakimś odmienionym wyrazem, np. w miejscowości Kać. Jeśli zaś chodzi o odmianę nazwy Kać, to odmienia się jak rzeczowniki męskie miękkotematowe, jak Toruń czy Brześć: mieszkam w Kaciu. Jeśli Kać to nazwa żeńska, to w miejscowniku przybierze formę Kaci: mieszkam w Kaci. (Ewa Kołodziejek)

***

Czy w zdaniu "O 21 fabrycznie nowych autobusów wzbogacił się Zakład Komunikacji Miejskiej w Gdańsku" poprawnie użyto słowa "wzbogacić"? Przecież zakład za nie zapłacił, nie dostał za darmo. Nie pożyczył. Kupił "uszczuplając" stan konta. Sebastian F.

Można tu użyć czasownika wzbogacić, bo ma on również znaczenie 'zwiększać jakiś ilość, liczbę czegoś, rozwijać, doskonalić'. Precyzyjnie można jednak napisać np. tak: Zakład Komunikacji Miejskiej w Gdańsku wzbogacił swoje zasoby o 21 fabrycznie nowych autobusów. Wtedy unikniemy skojarzeń ze znaczeniem 'czynić kogoś bogatym'. (Rafał Sidorowicz)

***

Moje pytanie dotyczy kategorii urządzeń audio o nazwie „boombox”. Nazwą tą określane są przenośne odtwarzacze płyt CD z radiem. Jak powinno brzmieć spolszczenie (obecnie w internecie funkcjonuje cała paleta wersji: „bumbox”, „bumboks”, „boomboks”, „boombox”)? Daniel K.

Jeśli mamy spolszczyć słowo boombox, to trzeba je zapisać zgodnie z polską ortografią: bumboks. W liczbie mnogiej będą to bumboksy. Inne wersje ortograficzne będą spolszczeniem częściowym. (Ewa Kołodziejek)

***

Proszę o informację jak prawidłowo powinno się zapisać zdanie "Rola samorządu terytorialnego w województwie lubuskim i pomorskim" czy może "...w województwach lubuskim i pomorskim". Jest to temat mojej pracy dyplomowej, więc raczej chyba nie wypada użyć znaku : czyli "Rola samorządu terytorialnego w województwach: lubuskim i pomorskim"? Mateusz Ć.

Rola samorządu jest w województwach, bo mowa przecież o dwóch. Jeśli zaś chodzi o dwukropek, to jest on zbędny w sytuacji, gdy wymieniamy tylko dwa wyrazy połączone spójnikiem. Poprawny zapis wygląda więc tak: Rola samorządu terytorialnego w województwach lubuskim i pomorskim.(Rafał Sidorowicz)

***

Moja córka często mówi: „film się nazywa”, „książka się nazywa”. Razi mnie to. Uważam, ze powinna mówić: „ma tytuł”, ale ona się nie zgadza i opowiada jakieś niestworzone rzeczy o zmieniającym się języku. Chyba jestem starej daty. Donata M.

Nie razi nas, gdy mówimy o np. rzeźbie czy obrazie, że się nazywa, ale nieco razi, gdy mowa o książce i filmie. Dzieje się tak dlatego, że zwyczajowo w odniesieniu do nich mówimy nosi tytuł.  Trzeba jednak zaznaczyć, że tytuł dzieła jest jego nazwą (tak definiuje tytuł książki np. Słownik terminów literackich), więc sformułowanie książka się nazywa w gruncie rzeczy nie jest błędne, jest po prostu mniej zgrabne stylistycznie. (Rafał Sidorowicz)

***

Mam wątpliwość związaną ze sformułowaniem "super profesjonalnie". Wiem, że przyrostek "super" powinno się zapisywać łącznie z rzeczownikami. A jak jest w przypadku przysłówków? "Super profesjonalnie" czy "superprofesjonalnie"? Mateusz

Super stojące przed rzeczownikiem, przymiotnikiem bądź przysłówkiem traktuje się jak pierwszy człon wyrazów złożonych, dlatego pisze się je łącznie: superfilm, supernowoczesny, superprofesjonalnie. Gdy super - użyte w funkcji przymiotnika albo przysłówka - stoi przy czasowniku, piszemy je rozłącznie: Ona jest super! Na wycieczce było super! Ale super wyglądasz! To jest super powiedziane. (Ewa Kołodziejek)

***

W słowniku języka polskiego nie ma słowa "próżyć", choć w terminologii kuchennej istnieje. W odróżnienieniu od prażenia (na patelni na chrupko)  "upróżyć coś"  to znaczy zrobić na miękko np. w piekarniku, garnku, czasem pod lekkim przykryciem, by produkt (np. jabłka, mięso) nie tracił za dużo wody. Jak jest faktycznie, czy w języku literackim używanie tego słowa jest prawidłowe? Dorota K.

Nie znalazła Pani w żadnym słowniku słowa próżyć, gdyż jest to błąd ortograficzny. Poprawnie zapisujemy przez u zwykłe - prużyć. Słowo to jest zarówno w słownikach ortograficznych, jak i w słownikach języka polskiego (zdefiniowane jako 'powoli poddawać działaniu niezbyt wysokiej temperatury'). (Rafał Sidorowicz)

***

Chciałabym, by pomogli mi Państwo rozwiązać kwestię, jak napisać: "dzieciom w wieku 1-4 lat oferujemy" czy "dzieciom w wieku 1-4 lata oferujemy". Asia

Najlepiej napisać tak: dzieciom w wieku od 1 do 4 lat. Jeśli woli Pani zastosować łącznik, to poprawny jest pierwszy zapis, gdyż łącznik w tym wypadku zastępuje słowo do. (Ewa Kołodziejek)

***

Proszę o informację, czy jest prawidłowy zwrot z anonimu, który analizujemy: "nie podpisujemy się z imienia i nazwiska"? Czy prawidłowy to raczej "imieniem i nazwiskiem"? Ewa S.

Czasownik podpisujemy się rządzi rzeczownikiem w narzędniku, dlatego poprawna jest konstrukcja podpisujemy się imieniem i nazwiskiem. Forma z imienia i nazwiska może się łączyć na przykład z czasownikiem znany: osobnik znany z imienia i nazwiska. (Ewa Kołodziejek)

***

W literaturze podatkowej często używa się skrótów obcojęzycznych (VAT, PIT, CIT). Podatek od towarów i usług znany jest również jako VAT (ang. Value Added Tax). Czy w związku z tym, że w wyrażeniu obcojęzycznym występuje słowo "podatek" (ang. Tax), prawidłowym jest użycie sformułowania "podatnik podatku VAT" lub "podatek VAT jest daniną publiczną", czy też "podatnik VAT" lub "VAT jest daniną publiczną"? Mateusz L.

W zależności od potrzeb stylistycznych i informacyjnych można używać obu sformułowań: i podatek VAT, i VAT, zwłaszcza  że oprócz podatku VAT są jeszcze inne podatki. (Ewa Kołodziejek)

***

Zwracam się z uprzejmą prośbą o pomoc w interpretacji znaczenia słów  "dieta ketogenna" i "dieta ketogeniczna". Czytałam wyjaśnienia dotyczące różnic pomiędzy "-gennym" a "- genicznym", jednak w odniesieniu do diety ketogennej czy też ketogenicznej, wydawać się może, że są to zarówno paronimy jak i synonimy. "Ketogeniczna" oznaczać będzie pochodzącą od ketonów, a "ketogenna" - wywołująca ketozę. Mam wątpliwości odnośnie "diety ketogenicznej", ponieważ źródłem tej diety nie są ketony, ketony (ich zwiększona ilość) są jej skutkiem. Czy więc w odniesieniu do diety, oba czasowniki mogą być stosowane zamiennie, czy jednak w kontekście diety tylko "ketogenna"? Sylwia O.

Jeśli coś jest -geniczne, to niekoniecznie znaczy, że 'pochodzi od czegoś'. Człon ten ma także znaczenie 'powstający w określony sposób', dlatego moim zdaniem dieta ketogeniczna to jest 'dieta oparta na procesie ketogenezy'. Natomiast jeśli coś jest -genne, to sprzyja powstawaniu czegoś, więc dieta ketogenna to 'dieta wywołująca powstawanie ketonów'. Oba te sformułowania opisują to samo zjawisko (pierwsze z perspektywy przyczyny, a drugie z perspektywy skutku), myślę więc, że można ich używać wymiennie. (Rafał Sidorowicz)

***

Zwracam się z pytaniem dotyczącym poprawności użycia terminu "patologia społeczna" w odniesieniu do różnych jej objawów, czy przykładów. Początkowo myślałem, że można używać liczby mnogiej, np. w w zdaniu: "Wśród licznych przykładów patologii społecznych największe znaczenie w Polsce mają..." Dopiero później w źródłach naukowych zwróciłem uwagę na to, że autorzy (nie wszyscy) piszą o "licznych przykładach patologii społecznej". Tomasz W.

Nie ma przeciwwskazań, by używać sformułowania patologie społeczne. W "Uniwersalnym słowniku języka polskiego" pod red. S. Dubisza hasło patologia w znaczeniu 'nieprawidłowe zjawiska występujące w życiu społecznym, powodujące zakłócenia w funkcjonowaniu społeczeństwa'  ilustrowane jest przykładem: Zapobiegać patologiom (społecznym). To dowód, że można tego wyrazu używać w obu liczbach. (Ewa Kołodziejek)

***

Chciałem zasięgnąć Państwa opinii w kestii polskiej wymowy miasta, w którym odbędą się zimowe igrzyska olimpijskie. Najczęściej spotykam się z wersją „Pjongczang” ale czasami spotykam wersję z myślnikiem „Pjong – czang”. Jest to ważne, bo pracuję w Eurosporcie i na antenie będą się pojawiać u nas spoty promocyjne z napisaną nazwą igrzysk. Ciekawi mnie też, czy powinno się tę nazwę odmieniac przez przypadki (igrzyska w Pjongczang czy Pjongczangu?). Jacek K.

Wersja z łącznikiem jest błędna. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej na posiedzeniu nr 86 w dniu 19 listopada 2014 r. ustaliła, że poprawną formą spolszczoną jest Pjongczang. Jest to jeden wyraz. I taka właśnie nazwa została wprowadzona do "Urzędowego wykazu polskich nazw geograficznych świata". Pjongczang możemy odmienić jak nazwy typu Hongkong, Sedżong, czyli Pjongczangu, Pjongczangowi itd. (Rafał Sidorowicz)

***

Proszę o wyjaśnienie, jak to jest z czasownikiem "powinien", "powinni"... Jest to czasownik, który nie ma bezokolicznika, w formie osobowej można określić jego osobę, liczbę i rodzaj - a czas? Jak to jest w tym przypadku z czasem? Halina Ż.

Czasownik powinien nie ma nie tylko bezokolicznika, lecz także form czasu. Powinien odnosi się i do czasu teraźniejszego, i przeszłego, i przyszłego. Gdy powiemy: Powinien zapłacić rachunki, to takie stwierdzenie może dotyczyć przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. Gdy mówimy: Nie powinna się tak zachowywać, to nie powinna ani wczoraj czy rok temu, ani dzisiaj, ani jutro, ani za rok. Jedynie w odniesieniu do czasu przeszłego forma powinien może być wzmocniona czasownikiem posiłkowym być: Powinien był to zrobić, Powinna była tam pójść. W zdaniach dotyczących teraźniejszości i przyszłości wystarczy nam forma powinien. (Ewa Kołodziejek)

***

Przysięgam: starałam się sprawdzić to sama w dostępnych mi źródłach. Z efektem zerowym. Co to jest "dunder"?""Dundrować" to, i owszem, znalazłam: marudzić, nudzić, utyskiwać itd. A jest przecież wyrażenie  "niech to dunder świśnie". Intuicyjnie wydawałoby się, że dunder powinien być zjawiskiem gwałtownym analogicznie do wyrażeń takich jak " jak batem strzelił ", " trafiło we mnie jak grom z jasnego nieba" i inne. No to przestaję dundrować i liczę na pomoc fachowców. Jadwiga S.

Dunder to piorun, grzmot. Słowo to jest zapożyczeniem, powstało na bazie niemieckiego donner. Częściej było używane w XIX wieku, dlatego jego znaczenie notują starsze słowniki np. "Słownik języka polskiego" pod red. W. Doroszewskiego. Niech to dunder świśnie ma więc znaczenie 'niech to piorun strzeli'. (Rafał Sidorowicz)

***

Czy w zdaniu: "Z legendarnym smokiem wawelskim sprytnie poradził sobie bohaterski szewczyk Skuba" można użyć wielkich liter? W książkach znajduję raczej małe litery, w internecie jednak jest różnie.Bardzo proszę o pomoc. Barbara Sz.

Tak, Smok Wawelski to nazwa własna postaci, zapisujemy ją wielkimi literami. (Rafał Sidorowicz)

***

Przeglądając niedawno strony internetowe sklepów meblowych, zauważyłam, że często pojawia się na nich sformułowanie "stolik kawowy". Wydaje mi się, że to określenie przywodzi na myśl stolik w kolorze kawy a poprawnym określeniem typu stolika, o który chodzi producentom, jest "stolik do kawy". Uprzejmie proszę o rozwianie moich wątpliwości. Sandra

Przymiotnik kawowy ma kilka znaczeń - 'dotyczący kawy', 'o smaku kawy', 'jasnobrązowy'. Sformułowanie stolik kawowy jest poprawne, odnosi się do pierwszego z tych znaczeń, tak jak np. bar kawowy, serwis kawowy. Gdyby ktoś w ten sposób chciał określić kolor, to przymiotnik umieściłby przed rzeczownikiem, pisałby o kawowym stoliku. (Rafał Sidorowicz)

18:10, poradniajezykowa
Link