BLOG PORADNI JĘZYKOWEJ
RSS
wtorek, 24 marca 2015

Od kilku dni, mój mąż i ja prowadzimy debatę, czy prawidłowo jest nazywać Stany Zjednoczone Ameryki Północnej "Ameryką". W mediach ta nazwa jest powszechna, stąd wzięło się moje przekonanie, że może być używana, chociażby w mowie potocznej. Adam zaś, poniekąd słusznie, mówi że skoro Ameryka to kontynent, państwo to powinno się nazywać "Stanami Zjednoczonymi". Janina B.

Ameryką można nazywać same Stany Zjednoczone Ameryki Północnej, słowniki notują takie znaczenie Ameryki jako potoczne. (RS)

***

Chciałbym upewnić się, czy mój tok myślenia jest poprawny. Sprawa dotyczy zdania, dokładniej zadania testowego: "Podkreśl nazwiska osób, które piastowały stanowisko Rzecznika Praw Obywatelskich." Dla mnie wyraz "piastowały" wskazuje ewidentnie na formę czasu przeszłego, co poskutkowało niepodkreśleniem nazwiska obecnego Rzecznika Praw Obywatelskich. Czy mogę więc upierać się i rościć sobie prawo do zaliczenia mojej odpowiedzi, skoro pytanie nie było zadane w sposób jasny i nie pozostawiający wątpliwości? Filip P.

Tak, ma Pan rację. Ktoś, kto chce precyzyjnie odpowiedzieć na tak postawione pytanie, musi założyć, ze chodzi tylko o byłych rzeczników. Jeśli układający to pytanie zakładał, że należy wskazać również obecnego rzecznika, to powinien sformułować je inaczej, np. Wskaż osoby, które zostały powołane na urząd Rzecznika Praw Obywatelskich. (RS)

***

Bardzo proszę o odpowiedz, który zwrot jest poprawny: "Niemcy zmiażdżyły Portugalię" czy też "Niemcy zmiażdżyli Portugalię"? Konkretnie chodzi o mecz pomiędzy drużynami. R.J. S.

Gdy chodzi o osoby, to trzeba użyć męskoosobowej formy czasownika: Niemcy zmiażdżyli. Gdy mówi się o państwie - formy niemęskoosobowej: Niemcy zmiażdżyły. (EK)

***

Interesuje mnie poprawna forma przymiotnika pochodzącego od rzeczownika Brenna (nazwa miejscowości na Śląsku Cieszyńskim). W powszechnym użyciu wśród mieszkańców Brennej utrwalona jest forma "breński", natomiast w niektórych opracowaniach pojawia się forma "brenneński". Która z nich jest zgodna z normami języka polskiego? Dorota G.

"Słownik nazw miejscowości i mieszkańców" pod red. Marka Łazińskiego (Warszawa 2007) podaje dwie możliwe formy przymiotnikowe: breński albo breneński. Mieszkańcy Brennej to brenianin, brenianka, brenianie. (EK)

***

Proszę o podanie wykładni dotyczącej pisowni liczebnika w zdaniu: "Pożegnaliśmy się z 117. absolwentami ". Liczebnik zapisujemy wtedy z kropką, bez, czy obie formy będą poprawne? Z poważaniem, M. J.

Kropka po cyfrze jest zbędna, ponieważ cyfra oznacza tu liczebnik główny: Pożegnaliśmy się ze stu siedemnastoma absolwentami. Kropka natomiast sygnalizuje liczebnik porządkowy. Zdanie Pożegnaliśmy się ze sto siedemnastym absolwentem wyglądałoby tak: Pożegnaliśmy się ze 117. absolwentem. (EK)

***

Mam pytanie dotyczące poprawnej pisowni dat, gdy po cyfrze występuje pełna nazwa miesiąca - czy między nimi powinna być kropka - np. "1. lipca 2014 roku"? Spotkałam się z taką pisownią i argumentacja była taka, że "1" to skrót, a w języku polskim po skrótach stawia się kropki, chyba że kończą się na właściwą literę, a "1", to nie "jeden", jakby czytało się bez kropki, tylko "pierwszy". W Zachodniopomorskim zaś taką pisownię poprawiają...
Będę wdzięczna za wyjaśnienie. Anna D.

To nie skrót, tylko po prostu cyfra. Jest to liczebnik porządkowy, ale w zapisie daty nie stawia się za nim kropki. poprawny zapis to 1 lipca 2014 r. (RS)

***

Czy określenie „zdarzenie niezależne od woli i stanu zdrowia” ma tylko jedno znaczenie? Czy można je interpretować następująco: „zdarzenie bez względu na wolę i stan zdrowia”? Pozdrawiam, Karol M.

To dwa różne sformułowania, mają różne znaczenia. Pierwsze mówi o tym, że jakiś fakt jest niezależny od czyjejś woli i zdrowia. Natomiast drugie sformułowanie tego nie wyklucza - zdarzenie mogłoby by być zależne od tych czynników lub nie. (RS)

***

W imieniu rosnącego grona polskich miłośników gry na ukulele, chciałbym prosić o rozstrzygnięcie nurtującego nas problemu: w jaki sposób określić osobę grającą na ukulele? W tej chwili funkcjonują wśród naszych grajków formy od "ukulelelisty", przez "ukulelistę", aż po krótkie "ukista". Rozstrzygnięcia nie ułatwia nam fakt, że sam instrument określany jest często w skrócie jako "uke" (kalka z j. angielskiego, w którym taka forma jest w powszechnym użyciu), lub nieco spolszczone "uku". Prosimy o pomoc! Z poważaniem, Grzegorz S.

Rzeczywiście, w słownikach nie znajdziemy nazwy osoby grającej na ukulele, ale możemy – znając mechanizm słowotwórczy - taką nazwę utworzyć. W polszczyźnie nazwy muzyków budujemy najczęściej za pomocą cząstki –ista: flecista, klarnecista, perkusista, wiolonczelista, pianista, zatem muzyk grający na ukulele to ukulelista. A jeśli ukulele nazywane jest uke lub uku, to można też zaakceptować ukistę. Oczywiście, są to formy środowiskowe, nienotowane w słownikach i rzadkie w polszczyźnie ogólnej. (EK)

***

Mam zapytanie odnośnie prawidłowego sformułowania zdania. Czy prawidłowo jest: „... w obrębie nieruchomości niezamieszkałych” czy też: „...w obrębie nieruchomości niezamieszkanych”? Anna P.

Obie formy są poprawne, pierwszą z nich słowniki określają jako rzadszą. (RS)

***

Na posiedzeniu Senatu mojej macierzystej uczelni miała miejsce dyskusja na temat nazwy utworzonego na jednym z wydziałów zakładu. Proponowana była nazwa "Zakład Mikro i Nanotechniki". Taka forma wzbudziła sporo kontrowersji. Odrzucono ją, podobnie jak formę "Zakład Mikro- i Nanotechniki". Ostatecznie przyjęto kompromisową wersję "Zakład Mikrotechniki i Nanotechniki". Moje pytanie brzmi - czy któraś z pierwszych dwóch wersji jest prawidłowa? Z pozdrowieniami, Krzysztof Z.

Tak, poprawna byłaby wersja z łącznikiem: Zakład Mikro- i Nanotechniki. (EK)

***

Proszę o informację, czy przed zaimkami w zdaniach typu: "Nie wiem gdzie", "Nie pamiętam jaki" należy wstawiać przecinek? Bardzo dziękuje za pomoc. Pozdrawiam, Agnieszka M.

Przed zaimkami względnymi wprowadzającymi zdanie pozornie podrzędne nie stawiamy przecinka. Por. par. 363 uwaga 2. w Wielkim słowniku ortograficznym PWN. (EK)

***

Witam, chciałem zapytać o odmianę i używanie słowa "Majdan". Jest to miejscowość/wieś pod Warszawą i nie wiem, jakie formy są poprawne. Kiedy piszemy "w" a kiedy "na"? Mieszkamy w/na Majdanie. Jedziemy do Majdanu/na Majdan. Impreza odbędzie się w/na Majdanie. Droga w/na Majdanie? Dziękuję za odpowiedź i pozdrawiam, Michał W.

Jeśli Majdan to nazwa miejscowości, to jedziemy do Majdanu, mieszkamy w Majdanie, impreza odbędzie się w Majdanie i droga jest w Majdanie. Konstrukcja na Majdanie byłaby zasadna wtedy, gdybyśmy mówili o ukraińskim placu a nie o miejscowości. (RS)

***

Mam pytanie odnośnie pisowni wyrażenia, czy poprawne jest "kobieta-kierowca" czy "kobieta kierowca"? Będę wdzięczna za odpowiedź. Pozdrawiam. Ania.

Kobieta kierowca to tak jak mężczyzna pasażer albo lekarz pediatra lub też nauczyciel polonista. Takie zestawienia nie są równorzędne (jak na przykład laska-parasol czy fryzjerka-kosmetyczka), dlatego trzeba je zapisać oddzielnie. (EK)

20:25, poradniajezykowa
Link
niedziela, 08 marca 2015

Czy prawidłowe jest zdanie "widzimy się jutro", "widzimy się za tydzień"? Taka forma jest obecnie nagminnie używana w mediach. Czy poprawne to tylko i wyłącznie "zobaczymy się jutro/za tydzień"? Aneta W.

To poprawne sformułowanie. Czas teraźniejszy może być stosowany w zdaniach mówiących o czynnościach przeszłych np. Wyobraź sobie, idę  wczoraj po ulicy... oraz przyszłych Jutro nie mogę, cały dzień remontuję mieszkanie. (RS)

***

Szanowni Państwo, jak powinno zapisywać się: operacja "Pustynna Burza"? Czy oba człony powinny być zapisywane wielką literą? Joanna B.

Takie sformułowanie należy zapisać następująco: operacja Pustynna Burza. Ma tu zastosowanie zasada pisowni nazw imprez, którym organizatorzy nadają specjalny tytuł (jest to zasada nr 71 w Wielkim słowniku ortograficznym PWN).

***

Bardzo proszę o informację, który zwrot jest poprawny: "Adamowi zostało 22 złote" czy "Adamowi zostały 22 złote". Dziękuję i pozdrawiam, E.W.

Poprawnie należy napisać Adamowi zostały 22 złote, bo decyduje tu ostatni człon liczebnika (jak w zdaniu Adamowi zostały 2 złote). (RS)

***

Będę wdzięczny za wyjaśnienie pochodzenia staropolskiego słowa "hola". Z poważaniem, Ryszard G.

Słowo hola znajdziemy w tzw. słowniku warszawskim ("Słownik języka polskiego" pod red. Jana Karłowicza, Adama Kryńskiego i Władysława Niedźwiedzkiego z lat 1900-1927). Notuje on hasło hola również w postaci haula i ola jako 'okrzyk przy zatrzymywaniu koni albo bydła' oraz jako 'okrzyk i przyśpiew'. Jest też czasownik holać w znaczeniu 'nawoływać śpiewem'. Autorzy słownika podają, że hola jest zapożyczone z francuskiego hola i niemieckiego holla - te wyrazy słowniki notują jako wykrzykniki. Podobnie jest w "Słowniku gwar polskich" Jana Karłowicza, hola to 'okrzyk przy zatrzymywaniu wołów' lub po prostu 'okrzyk'. Sądzę więc, że jest to po prostu wykrzyknik i nie ma żadnej skomplikowanej etymologii. (RS)

***

Czy według Państwa powinno się odmieniać jednostkę sprężystości puchu: 500 cuin czy raczej: 500 cuinów? Uprzejmie proszę o wskazówkę w tej materii. Z poważaniem Robert B.

To słowo jest rzadko używane w polszczyźnie, jednak jego wymowa umożliwia odmianę.
Może być zatem zarówno 500 cuin jak i 500 cuinów. (EK)

***

Czy takie nazwy jak np. (mięśniak) gładkokomórkowy albo (znamię) wrzecionowatokomórkowe - to pisze się razem czy jednak osobno - gładko komórkowy, wrzecionowato komórkowy? Dziękuję z góry za odpowiedź, pozdrawiam, Joanna L.

Pisownię przytoczonych terminów powinna regulować norma środowiskowa. Norma polszczyzny ogólnej zaleca pisownię łączną przymiotników złożonych pochodzących od rzeczownika i określającego go przymiotnika. Zgodnie z nią właściwa jest pisownia łączna: gładkokomórkowy, wrzecionowatokomórkowe, bogatokomórkowy. (EK)

***

Moje pytanie dotyczy słowa "feministyczny". Czy jest jakieś uzasadnienie dla użycia tego przymiotnika w znaczeniu "kobiecy"? Czy wiąże się wyłącznie z ideologią dotyczącą równouprawnienia płci? Monika N.

Feministyczny oznacza 'dotyczący feminizmu, feministek lub feministów', nie można więc użyć tego wyrazu w znaczeniu 'kobiecy'. (RS)

***

Piszę w sprawię słowa "pejoratywny". Czy ma ono tylko zabarwienie negatywne? Moja polonistka twierdziła, że aby nadać kolorytu słowu "pejoratywny" trzeba to określić przez powiedzenie "pejoratywny dodatni" lub "pejoratywny ujemny". Jaka jest prawidłowa forma użycia tego słowa, gdyż według kilku słowików słowo to ma oddźwięk negatywny? Kamil G.

Pejoratywny to 'mający odcień ujemny, znaczenie ujemne' . Połączenie słowa pejoratywny ze słowem ujemny jest tautologią, czyli - mówiąc potocznie - masłem maślanym.
Połączenie słów pejoratywny i dodatni można uznać za oksymoron, czyli zestawienie wyrazów o wykluczającym się znaczeniu. Oba wyrażenia: pejoratywny dodatni i pejoratywny ujemny są niefortunne, bo słowo pejoratywny nie wymaga dodatkowych określeń. (EK)

***

Ostatnio kilkukrotnie spotkałam się z tym, że ktoś używał słowa "akuratnie". Czy jest to poprawna forma, której można używać, czy raczej wyraz potoczny? Moje drugie pytanie dotyczy wyrażenia "dedykowane dla/do" np. dedykowany do (dla?) cery suchej. Czy takie użycie słowa w tym znaczeniu jest dopuszczalne? M. A.

Akuratnie to słowo znaczące 'porządnie, rzetelnie, dokładnie'.  Słowniki kwalifikują je jako słowo przestarzałe, co nie znaczy, że jest niepoprawne. Wyrażenie dedykowany do jest rażącym amerykanizmem i zdecydowanie nie powinno się go używać. Po polsku mówimy przeznaczony dla cery suchej  lub po prostu krem do cery suchej. (EK)

***

Zwracam się z pytaniem o poprawność użycia czasownika powstałego od angielskiego słowa "stalking"? Czy jedyną poprawną formą przyjętą w języku polskim jest słowo "stalkować"? Czy jest również druga możliwość z zachowaniem cząstki "-ing", czyli "stalkingować"? To taka analogia do słowa "mobbing", gdzie dopuszczalne jest używanie obu form czasownika, tzn. "mobbować" i "mobbingować". Z poważaniem, Agnieszka P.

Wyraz stalkingować jest utworzony zgodnie z zasadami polszczyzny (jak np. dubbingować). Często jednak od wyrazów zakończonych na -ing tworzone są formy czasowników z pominięciem tej cząstki, np. trening - trenować. W tej chwili trudno orzec, która będzie popularniejsza (chyba jednak stalkować, według wyszukiwarki Google ta wersja jest wśród internautów częściej używana). (RS)

***

Chciałbym zapytać od odmianę zapożyczonego słowa "tie-break". Pisząc pracę związaną z tematyką tenisa, miałem wiele wątpliwości co do tego, jak brzmi dopełniacz słowa tie-break. Tie-breaka? Tie-breaku?Uprzejmie proszę o pomoc w tej sprawie. Będę bardzo wdzięczny. Z poważaniem, Mateusz P.

Wyraz ten odmienia się jak rzeczowniki nieżywotne z III grupy deklinacyjnej (jak np. stóg). Odmiana wygląda następująco: M. tie-break, D. tie-breaku, C. tie-breakowi, B. tie-break, N. z tie-breakiem, Msc. o tie-breaku, W. tie-breaku. (RS)

19:32, poradniajezykowa
Link