BLOG PORADNI JĘZYKOWEJ
RSS
sobota, 06 maja 2017

 

Serdecznie zapraszamy do udziału w trzecim już Dyktandzie Uniwersyteckim, które odbędzie się w ramach Święta Uniwersytetu Szczecińskiego. Na śmiałków, którzy zrobią najmniej błędów w naszym tekście, czekają atrakcyjne nagrody pieniężne!

Szczegóły i rejestracja

Zapraszamy! Zmież się z ortografiom!

13:11, poradniajezykowa
Link
niedziela, 26 lutego 2017

Zwracam się z prośbą o pomoc w rozwiązaniu spornej kwestii. Jak powinno prawidłowo brzmieć zdanie: "Proszę o przesłanie dokumentów z odprawy celnej wczorajszego i dzisiejszego kontenera / kontenerów?" Z góry dziękuję za odpowiedź, Sławomir W.

Poprawna jest konstrukcja z liczbą pojedynczą: wczorajszego i dzisiejszego kontenera. Jest to poprawny skrót składniowy polegający na usunięciu powtarzającego się elementu: wczorajszego kontenera i dzisiejszego kontenera. (EK)

***

Czy słowo "sofizmat" jest obraźliwe? Jeśli bym napisała, że: "Uderzający był sofizmat Sądu, bo ...", to czy w ten sposób mogłabym obrazić sąd? Z wyrazami szacunku,Halina P.-L.

Sofizmat to 'rozumowanie pozornie poprawne, ale w istocie zawierające rozmyślnie 
utajone błędy logiczne' lub 'świadome dowodzenie nieprawdy'.Samo słowo sofizmat obraźliwe nie jest. Istotny jest jednak kontekst jego użycia. Jeśli napisze Pani o sofizmacie sądu, komentując jakieś rozstrzygnięcie tegoż, to wtedy formułuje Pani zarzut, że sąd świadomie wprowadza w błąd lub ukrywa prawdę. Lepiej napisać neutralnie, np. "nie można się zgodzić z orzeczeniem sądu, ponieważ...". (RS)

***

Uprzejmie proszę o wyjaśnienie moich wątpliwości w kwestii poprawnej pisowni następujących słów z użyciem cyfry. Czy dla wyrażenia "dwupokojowe mieszkanie" poprawnym odpowiednikiem jest "2-pokojowe mieszkanie", czy "2 pokojowe mieszkanie"? Czy dla wyrażenia " dwupokojowe lub trzypokojowe mieszkanie" poprawnym odpowiednikiem jest "2- lub 3-pokojowe mieszkanie", czy "2-3-pokojowe mieszkanie"? Czy dla wyrażenia "sterownik radiowy czterokanałowy"  poprawnym odpowiednikiem jest "sterownik radiowy 4-kanałowy", czy "sterownik radiowy 4 kanałowy"? Monika J.

Poprawny jest tylko zapis z łącznikiem: 2-pokojowe mieszkanie, sterownik radiowy 4-kanałowy. Natomiast sformułowanie, w którym chcemy uniknąć powtórzenia, należy zapisać następująco: 2- lub 3-pokojowe mieszkanie. (RS)

***

Szanowni Państwo, wraz z koleżanką jesteśmy korektorkami  powstającej książki o domowej produkcji cydru. Wszystko szło dobrze do czasu, gdy zaczęłyśmy się spierać o pisownię słowa "cydrownik-hobbista".  Koleżanka twierdzi, że absolutnie należy pisać cydrownik hobbista" (jak artysta malarz, malarz amator), ja natomiast skłaniam się ku pisowni zaproponowanej przez tłumaczkę "cydrownik-hobbista", tłumacząc to tym, że przecież nie każdy cydrownik musi być jednak hobbistą [może po prostu wykonywać ten zawód, nawet bez specjalnego zacięcia]; czyli można by w tym zwrocie zastosować pisownię z łącznikiem dwuczłonowego rzeczownika. Będę wdzięczna za pomoc i rozstrzygnięcie, który zapis należy bezwzględnie zastosować;  a może każda z nas ma swoje racje? Z wyrazami szacunku Grażyna N.

O tym, czy należy użyć tu łącznika, decyduje równorzędność lub nierównorzędność członów. Poprawny jest zapis cydrownik hobbista. Są to bowiem człony nierównorzędne (drugi człon jest określeniem pierwszego). A takie zestawienia zapisujemy bez łącznika (jak właśnie malarz amator). Zapis z łącznikiem byłby uzasadniony tylko w sformułowaniu np. cydrownik-piwowar na określenie wytwórcy cydru i piwa (jak fryzjerka-kosmetyczka). (RS)

***

Jak zapisać i odmienić przez przypadki ułamek 7030/355608? Janusz B.

Tak samo jak np. pięć siódmych: siedem tysięcy trzydzieści trzysta pięćdziesiąt pięć tysięcy sześćset ósmych. Przez przypadki licznik odmienia się jak liczebnik główny, a mianownik jak liczebnik porządkowy. (EK)

***

Proszę o udzielenie parady, które zdanie brzmi poprawnie: Dziękujemy za aktywne włączenie się do akcji "Cała Polska czyta dzieciom " ..... czy włączenie się w akcję "Cała Polska czyta dzieciom "..... Pozdrawiam, A.Z

Można się włączać do akcji i w akcję - obie formy są poprawne. Sugerowałbym jednak zrezygnowanie z określenia aktywne. Włączenie się do akcji jest już przecież aktywnością. (RS)

***

Wiele lat temu z pewnej poradni językowej otrzymałem odpowiedź, że połączenie wyrazów: "dwiema rękoma" oraz "dwoma rękami" jest dopuszczalne (abstrahując od zdań: "dwiema rękami" i "dwoma rękoma").Proszę o jednoznaczną odpowiedź, bo nadal nie mam pewności. Pozdrawiam, Dariusz M.

Skoro formy dwiema/dwoma i rękami/rękoma są poprawne, to i ich dowolne połączenia są zgodne z normą. Inna rzecz, że brzmią niefortunnie, lepsze będzie połączenie dwóch historycznych form: dwoma rękoma i dwóch młodszych: dwiema rękami. (EK)

***

Moje pytanie dotyczy odmiany liczebnika zbiorowego z rzeczownikiem rodzeństwo, a konkretnie form celownika i miejscownika. Czy poprawnie jest w celowniku: "dwojgu/trojgu/czworgu rodzeństwu" czy "rodzeństwa", a w miejscowniku "dwojgu/pięciorgu rodzeństwie" czy"rodzeństwa"? Będę wdzięczna za rozwianie wątpliwości. K. F.

Poprawne formy to: C. dwojgu rodzeństwa, Msc. o dwojgu rodzeństwa. (EK)

***

Proszę o opinię w sprawie rzeczownika "Sonderkommando" - czy można go odmieniać? Spotkałam się z odmianą np. w Gazecie Wyborczej - "członkowie Sonderkommanda".   I jeszcze - czy "Sonderkommandosi" to poprawny zapis? Grażyna N.

Słowo Sonderkommando nie jest notowane w słownikach ortograficznych, ale nie ma przeszkód, aby odmieniać je jak rzeczownik komando. Można też konsekwentnie tego wyrazu nie odmieniać. Natomiast forma Sonderkommandosi jest błędna, lepiej użyć np. sformułowania członkowie Sonderkommanda. (MK, RS)

***

Chciałbym zapytać, czy stwierdzenie "nikogo innego jak" jest poprawne. Poniżej przykładowe zdanie: "Aż tu nagle na swej drodze napotykasz nikogo innego jak sklepikarza!" Pozdrawiam, Paweł M.

Samo sformułowanie "nikogo innego jak" jest poprawne, ale w zdaniu należy go użyc z przeczeniem: Aż tu nagle na swej drodze drodze NIE napotykasz nikogo innego jak sklepikarza. (MK, RS)

***

Dzień dobry, mam pytanie, na które nie mogę znaleźć odpowiedzi: "wzorce petrarkowskie" czy "petrarkistowskie"? Drugi przymiotnik budzi moje zastrzeżenia, ale spotkałam go w pewnej publikacji.Bardzo proszę o pomoc w rozstrzygnięciu, która forma jest poprawna, a może obie? Elżbieta K.

Określenie petrarkistowskie jest poprawne, ponieważ zostało utworzone od wyrazu petrarkizm (jak np. marksizm - marksistowskie), a nie bezpośrednio od nazwiska Petrarca. (MK, RS)

***

Podczas sporu o nazwy kolorów, padło sformułowanie jakoby melanż był kolorem. W wykazie kolorów w Wikipedii nie znalazłem takiego stwierdzenia jednak w codziennym zastosowaniu już tak. Doszukiwałem się analogii do innych barw powstałych w wyniku połączenia koloru i przymiotnika np. róż francuski, pompejański czy indyjski. Na tej samej zasadzie można znaleźć np. tkaniny w kolorach melanżu grafitowego, różowego czy niebieskiego. Rozumiem, że samo słowo melanż oznacza mieszaninę. W dziewiarstwie stosuje się to nazewnictwo na określenie materiałów właśnie z domieszką innych kolorów. Czy możemy w takim razie stwierdzić że „melanż” to kolor lub że jest to kolor tylko, gdy występuje z określeniem rodziny kolorów (jak wspomniany wcześniej melanż grafitowy)? Radosław O.

Rzeczownik melanż ma kilka znaczeń: 'połączenie nitek o różnych barwach w tkaninie lub włóczce', 'tkanina, włóczka z takich nitek', a także 'kolor takiej tkaniny lub włóczki'. Widaćwięc,  że melanż jest także określeniem koloru. Nie jest konieczne podawanie rodziny kolorów, w "Uniwersalnym słowniku języka polskiego" znajdziemy np. sformułowanie kostiumy w ostrych melanżach. (MK, RS) 

***

Bardzo proszę ocenić, czy poprawne jest zdanie "W moim zegarku można pływać, ponieważ jest wodoodporny". Szkolny polonista poprawił zwrot "pływać w zegarku" na "pływać z zegarkiem", nie umiał niestety wyjaśnić mojemu dziecku, na czym polega błąd. Będę bardzo wdzięczna za odpowiedź, Marta K.

Zegarka nie wkłada się na siebie i nie ubiera się w niego, tylko zakłada (nie jest ubraniem tylko przedmiotem umieszczanym na ciele). Dlatego możemy powiedzieć pływam w kostiumie, ale nie możemy powiedzieć pływam w zegarku, podobnie jak nie powiemy pływam w plecaku. (RS)

***

Zwracam się z prośba o wskazanie poprawnej wersji wyrażenia: „Pierwsze 1000 dni życia” czy „pierwszych 1000 dni życia”. Będę wdzięczna za odpowiedź, Barbara K.

Jeśli liczebnik tysiąc wskazuje liczbę jednostek miary (w tym przypadku dni) to w takich zdaniach należy zachować związek zgody między liczebnikiem a orzeczeniem, np. Pierwszy tysiąc dni upłynął szybko. Dlatego poprawnie należy zapisać pierwszy 1000 dni życia. (RS)

wtorek, 03 stycznia 2017

Dzisiaj w radio usłyszałem jak dziennikarz powiedział że "PiS doszło do władzy." A czy poprawną formą nie jest "PiS doszedł do władzy"? Pozdrawiam, Paweł Ł.

Skrótowiec PiS może występować w dwóch rodzajach gramatycznych: w męskim (bo jest zakończony na spółgłoskę) i w nijakim (bo nadrzędnym elementem pełnej nazwy jest rzeczownik rodzaju nijakiego - prawo). Zatem poprawne jest zarówno zdanie: PiS doszedł do władzy, jak i (rzadziej) zdanie: PiS doszło do władzy. (EK)

***

Chciałabym prosić o pomoc w rozwianiu moich wątpliwości związanych ze słowem "żołnierka". Według słownika języka polskiego PWN "żołnierka" to zarówno służba wojskowa, jak i kobieta żołnierz. Jednak znalazłam artykuł, którego autorka "przestrzega" przed używaniem tej formy. Pisze nawet wprost, że "żeńskich odpowiedników nie posiadają takie męskie nazwy zawodów jak: żołnierz i marynarz". Kobiety wykonujące ten zawód często same są przeciwne nazywaniu ich "żołnierkami". Spotkałam się także z innym znaczeniem tego słowa. W powieści "Cichy Don" Michaiła Szołochowa "żołnierka" (ros. жалмерка /żałmierka/) to kobieta, której mąż służy w armii. Jak mam nazywać bohaterki utworów, którym poświęcę swoją pracę doktorską? Powinnam używać słowa "żołnierka", czy lepiej pozostać przy "kobiecie żołnierzu"? Z poważaniem, Paula H.

Nie tylko w języku rosyjskim żonę żołnierza nazywa się żołnierką. Wiele słowników języka polskiego gromadzących dawniejsze słownictwo (na przykład słownik pod redakcją Witolda Doroszewskiego) notuje żołnierkę w tym właśnie znaczeniu. Żołnierki pamiętamy także z literatury, choćby Tereskę żołnierkę, jedną z postaci w „Chłopach” Władysława Reymonta. W najnowszych słownikach to znaczenie jest pomijane, notuje się tylko dwa: służba wojskowa i kobieta żołnierz. Choć nazwy żeńskie są naturalną odpowiedzią języka na zmiany w życiu społecznym, a ponadto wypełniają lukę w systemie językowym i dają większe możliwości komunikacji, to jednak społeczny opór powoduje, że w tekstach o charakterze oficjalnym, a za taki należy uznać naukową rozprawę, z reguły się ich nie używa. Dlatego zgodnie z normą wzorcową polszczyzny formy żołnierka można użyć jako wariantu stylistycznego, jednak nadrzędną nazwą powinna być kobieta żołnierz. (EK)

***

Będę wdzięczna za informację, czy można u Państwa uzyskać opinię w związku z użyciem słowa "zabajone". Nie mam pewności, czy podlega deklinacji. Poza tym chcielibyśmy wiedzieć, która z obocznych form ("zabajone", "zabaione", "zabaglione") jest właściwa. "Cukierek o smaku zabajonym" czy "cukierek "zabajony"? Martyna W.

Słowo zabajone to rzeczownik, który jest nieodmienny. W języku polskim możemy go używać w trzech wersjach: zabajone, zabaione i zabaglione. Poprawne sformułowania brzmią więc cukierek o smaku zabajone/zabaione/zabaglione (jak napój o smaku sake) i cukierek zabajone/zabaione/zabaglione (jak np. makaron tagliatelle). (RS)

***

Które sformułowanie jest poprawne: "badanie NA reprezentatywnej grupie respondentów" czy może "badanie W reprezentatywnej grupie respondentów"? Czy to prawda, że stwierdzenie "badanie opinii przeprowadzone na nauczycielach" jest niepoprawne? Sandra O.

Norma polszczyzny akceptuje słowo badanie w takich konstrukcjach składniowych, jak: badanie kogoś, czegoś, np. badanie chorego, badanie wzroku, badania nad czymś: badania nad historią, oraz środowiskowe, medyczne: badania na coś, np. badania na cukier. Nie jest zatem akceptowane wyrażenie badania na grupie. Można zaaprobować badania w grupie, jednak najlepsze są badania grupy respondentów i badanie opinii nauczycieli. Im prostsza konstrukcja jakiegoś wyrażenia, tym lepsza. (EK)

***

Chciałam zapytać jak odmieniają się przez przypadki: "appresorium", "haustorium" i "uredinium" (struktury grzybowe). Marta D.

Odmieniają się jak rzeczownik muzeum. W liczbie pojedynczej mają taką samą formę we wszystkich przypadkach, a w mnogiej odmieniamy: haustoria, haustoriów, haustoriom, haustoria, haustoriami, haustoriach. (RS)

***

Od dłuższego czasu w publikacjach naukowych spotykam się z dwiema formami liczby mnogiej i nie potrafię zweryfikować, która z nich jest poprawna: "liczba determinant" czy "liczba determinantów"?  Będę ogromnie wdzięczna za wskazanie, która z powyższych form jest poprawna. Z poważaniem, Anna G.

Obie formy są poprawne. W polszczyźnie ten rzeczownik występuje w dwóch rodzajach. Mamy ten determinant (więc liczba determinantów) oraz tę determinantę (więc liczba determinant). (RS)

***

Ostatnio zetknęłam się z tekstem "Do Gwiazdki pozostało jednak jeszcze osiemnaście dni. A tymczasem dziś są mikołajki. (...)Mnie marzy się najnowsza powieść Olgi Tokarczuk lub płyta z hip-hopem albo reggae. A co wy (albo Wy) chcielibyście dostać od świętego mikołaja?" Rozumiem, że słowo "mikołajki" jest napisane małą literą- bo jest nazwaniem zwyczaju, podobnie zresztą jak andrzejki, jasełka. Rozumiem też zasadę zapisu słowa "święty", ale nie rozumiem, dlaczego "mikołaj" musi być napisany małą literą a "Gwiazdka" wielką. Anna M.

Zgodnie z regułą 60. „Zasad pisowni słownictwa religijnego” pod redakcją Renaty Przybylskiej i Wiesława Przyczyny z 2010 roku, będących uszczegółowieniem zasad wyłożonych w „Wielkim słowniku ortograficznym” PWN, wielką literą piszemy nazwy własne osób świętych:  św. Jan Ewangelista, św. Jan z Kęt, św. Jan z Dukli (przyimki wchodzące w skład nazwy piszemy małą literą, chyba że stoją na początku nazwy). Jeśli przymiotnik święty w nazwach własnych osób świętych nie jest skrócony, zapisujemy go wielką literą: Święty Józef, Święty Mikołaj. Jeśli używamy skrótu, to zapisujemy go małą literą: św. Józef, św. Mikołaj. Osoba, której w grudniu wyczekujemy (ze względu na prezenty) albo figurka ją obrazująca, nie są święte, dlatego ich nazwy pisze się małą literą: mikołaj i święty mikołaj: W prezencie dostał mikołaja. Tata się przebrał za świętego mikołaja. Zatem w przytoczonym tekście święty mikołaj został zapisany poprawnie. Propozycja, by coś dostać na świętego mikołaja, jest niefortunna. Lepiej powiedzieć: na mikołajki albo od świętego mikołaja.W „Zasadach pisowni słownictwa religijnego” wyjaśniona jest także pisownia nazwy gwiazdka. Wielką literą piszemy Gwiazdkę, jeśli mamy na myśli ‘dni świąteczne związane z Bożym Narodzeniem’, małą zaś, gdy mówimy o zwyczaju obdarowywania się prezentami na Boże Narodzenie. Tak więc przytoczony przez Panią tekst jest zapisany poprawnie, choć trzeba przyznać, że reguły ortograficzne w tym zakresie są nader uszczegółowione. (EK)

***

Chciałbym się dowiedzieć czy ma rację bytu wyrażenie "ochłapy śniegu"? Zastosowane w sytuacji gdy np. śnieg się rozpuścił po opadach i zostają same resztki (dachy samochodów, trawniki), biorąc pod uwagę, że w danym okresie śniegu raczej nie ma, jak na przykład tej zimy. Czy można potraktować to wyrażenie jako metaforę czy raczej jest to już kontaminacja? Jeżeli podpada ono pod metaforę to pod którą z definicji, pod który typ? Dominik K.

Sformułowanie ochłapy śniegu jest oczywiście metaforyczne, bo dosłownie ochłapy to resztki mięsa lub resztki jedzenia. Wyraz ten jest użyty więc w przenośni, ma tu znaczenie 'resztki, pozostałości'. Słowu ochłapy zostało więc przypisane znaczenie ogólniejsze niż zazwyczaj, w poetyce jest to odmiana metonimii, która nazywa się synekdochą. (RS)

***

Chciałabym zapytać, jakie jest poprawne określenie na mieszkańców dzielnicy Warszawy - Bemowa: "bemowiacy" czy "bemowianie"? Jolanta.

Bemowianie to nazwa neutralna, bemowiacy - potoczna. Tej ostatniej nie można użyć w tekstach urzędowych i oficjalnych. (EK)

***

Czy można tworzyć liczbę mnogą od wyrazu "solo" (np. "sola gitarowe")? W słowniku "solo" figuruje jako przysłówek. Będę wdzięczna za odpowiedź. Karolina J.

W sformułowaniu solo gitarowe wyraz solo jest rzeczownikiem. Ma znaczenie 'utwór (lub jego częśc) wykonywany przez jednego artystę'. Jest to wyraz, którego się najczęściej nie odmienia. Niektóre słowniki dopuszczają jednak odmianę. Sformułowanie sola gitarowe nie brzmi jednak dobrze, lepiej chyba napisać partie solowe. Wyraz solo jest nieodmienny, gdy mamy użycie przymiotnikowe (utwór (jaki?) solo) lub przysłówkowe (zatańczył to (jak?) solo). (RS)

***

Która forma jest poprawna, gdy opowiadam np. na maila: "Dzięki, Mateusz czy "Dzięki Mateusz"? Dziękuję za pomoc. Marta

Poprawny jest pierwszy zapis, ponieważ zawsze oddzielamy przecinkiem zwroty adresatywne, np. Dziękuję, Mateuszu. Dziękuję, Panie Dyrektorze. Dziękuję, Mamo. W korespondencji swobodnej imię adresata możemy postawić w mianowniku: Dzięki, Mateusz. (EK)

20:12, poradniajezykowa
Link
1 , 2 , 3 , 4 , 5 ... 24